Haccın ikinci rüknü ziyaret tavafıdır. Ziyaret tavafı yapılmaksızın hac tamam olmaz. Kur'ân-ı Kerim'de: "Sonra saçlarını tırnaklarını kesip üst-başlarındaki kirleri gidersinler ve diğer hac görevlerini yerine getirsinler, dünyanın bu en kıdemli mabedi Kabe'yi (Beyt-i Atik) bir kere daha tavaf etsinler."(Hacc, 22/29) buyrularak ziyaret tavafının farziyeti vurgulanmıştır.

Tavaf, "Bir şeyin etrafında dolaşmak, dönmek"manasına gelir. Hac menasiki olarak tavaf, Hacerü'l- Esved 'in bulunduğu köşeden veya hizasından başlayarak, Kabe'nin etrafında yedi defa dönmektir. Her bir dönmeye bir şavt denir ve yedi şavt bir tavaf olur.

a) Tavafın Sahih Olmasının Şartları

1-Tavafın Vaktinde Yapılması.

Ziyaret tavafına "ifada tavafı"da denir. Ziyaret tavafının vakti Bayramın ilk günü fecr-i sadıktan itibaren başlar. İlk vaktinden itibaren ömrün sonuna kadar yapılabilirse de İmam-ı Azam Ebu Hanife'ye göre bayramın üçüncü günü güneş batıncaya kadar yapılmalıdır.

Şafiî mezhebine göre ziyaret tavafının vakti arefe günü gece yarısından itibaren başlar ve bayramın ilk üç gününde yapılması vacip değil, sünnettir.

Tavafın bayramın ilk günü yapılması ise daha faziletlidir.

2- Niyet:

Yapılmak istenen şeyin kalben kastedilmesi, belirlenmesidir. Kalben kastetmekle birlikte dil ile söylenmesi ise müstehaptır. Tavafa niyet etmeksizin Kabe'nin etrafında dolaşmak tavaf sayılmaz.

Tavafa niyet ederken, tavafın türünü yani yapılan tavafın kudüm tavafı mı, ziyaret tavafı mı yoksa umre tavafı mı olduğunu tayin etmek gerekmez. Mutlak tavafa niyet etmek yeterlidir.

3-Tavaf'ın Mescid-i Haram'ın içinde, Kabe'nin etrafında (metaf) yapılması gerekir. Mescid'in üst katlarında da tavaf yapılabilir. Ancak Mescid-i Haram'ın dışından tavaf yapılamaz.

4-Şavtların çoğunu yapmış olmak

Hanefi mezhebine göre şavtlardan en az dördünü yapmış olmak tavafın sahih (geçerli) olmasının bir şartıdır. Farz ve vacip tavaflarda eksik kalan her şavt için ceza gerekir.

b) Tavafın Vacipleri

1- Abdestli olmak. Tavafı abdestli bir şekilde yapmak. Tavaf yaparken abdest bozulursa, abdest aldıktan sonra eksik şavtlar tamamlanabilir.

2- Avret mahallinin örtülü olması. Avret sayılan ve örtülmesi gereken organların dörtte biri veya çoğu açılırsa ceza gerekir.

3- Tavafa Hacerü'l- Esved hizasından başlamak.

4-Kabe'yi sol tarafına alarak tavaf yapmak.

5- Tavafı Hatim'in dışından dolaşarak yapmak. Hatim Kabe'den sayıldığından, Kabe'nin dışından tavaf yapmak için bu gereklidir.

6- Farz ve vacip tavafları yedi şavtta tamamlamak.

7- Gücü yetenlerin tavafı yürüyerek yapması

8- Tavaftan sonra tavaf namazı kılmak. Farz olsun, nafile olsun her tavafın sonunda iki rekât tavaf namazı kılmak vaciptir.

c. Tavafın Sünnetleri

1- Necasetten taharet: Gerek bedende gerekse ihram elbisesinde namaza mani bir pisliğin bulunmaması.

2- Tavafa başlarken, Hacerü'l-Esved'e veya hizasına Rüknülyemanî tarafından gelmek.

3- Tavafa başlarken ve her şavtın sonunda Hacerü'l-Esvedi istilam etmek. İstilâm, Hacerü'l-Esved'i selâmlamak demektir. Gerek tavafa başlarken ve gerek tavaf esnasında Hacer-i Esved'in önüne her geldikçe ona karşı durulur. Namaza durur gibi, eller kaldırılır, tekbir ve tehlil getirilir. Tehlil bilindiği üzere "La ilahe illallahu vahdehu la şerike leh, Lehül mülkü ve lehül hamdü ve huve ala külli şey'in kadir."Demektir. Mümkünse Hacerü'l-Esved öpülür veya eller sürülür. İzdiham sebebiyle Hacerü'l-Esved'e yaklaşılamadığı durumlarda başkalarına rahatsızlık vermemek için uzaktan avuçların içi Kabe'ye çevrilerek eller kulaklar hizasına kadar kaldırılarak "Bismillahi Allahu Ekber"denilerek karşıdan işaretle selamlanır, selamlamadan sonra da sağ elin içi öpülür. Hacerü'l-Esved uzaktan istilam edilirken karşısında durulup beklenmez, yürümeye devam edilir.

Hacerü'l-Esved'i istilam edeceğim derken insanlara eziyet edilmemesi meselesi çok önemlidir. Çünkü Peygamber Efendimiz veda haccında bineğinin üzerinden Hacerü'l-Esved'i uzaktan elindeki bastonu ile istilam etmiş sonra da bastonu öpmüştür. (Müslim, Hac, 257)

Ayrıca Allah Resulü (sallallahu aleyhi ve selem) bu mevzuda ashabını ikaz etmiştir. Hz. Ömer (r.a.)e "Ey Ömer, sen güçlü kuvvetli bir insansın. Hacerü'l-Esved'i istilam ederken insanları sıkıştırarak zayıflara eziyet etme. Eğer yanına gidip bizzat istilam etme imkanı varsa yap, şayet böyle bir imkan yoksa karşısına geldiğinde uzaktan istilam et, tekbir ve tehlil getir."buyurmuşlardır. (Ahmed b. Hanbel, Müsned, 1/28; Beyhakî, Sünen-i Kübra, 5/80)

Her uğranıldığında Rüknülyemânî'nin de istilam edilmesi müstehaptır.

4- Remel yapmak. Remel, peşinden Sa'y yapılan tavafların ilk üç şavtında erkeklerin koşar adımlarla omuzları silkerek çalımlı yürümesi demektir. Kadınların remel yapması gerekmez.

5- Remel yapılması gereken tavaflarda erkeklerin ıztıba yapması. Iztıba: İhramın vücudun belden yukarısını örten parçasının bir ucunu sağ kolun altından geçirip, sol omuzu üzerine atarak sağ kolu ve omuzu ridanın dışında bırakmaktır. Remel yapılması gereken tavafların bütün şavtlarında ıztıba sünnettir. Tavaf bitince omuz örtülür, tavaf namazı omuz örtülmüş olarak kılınır. Remel yapılan tavafların haricinde ıztıba mekruhtur.

6-Tavafın bütün şavtlarının peş peşe yapılması(muvâlât)

Tavaf yapılırken farz namaz için kâmet getirilmesi veya abdestin bozulması gibi, tavafa devam etmeye mani bir durum ortaya çıkarsa, tavaf olduğu gibi bırakılır, sonra kalan kısmı tamamlanır.

7- Erkeklerin mümkün olduğu kadar Kabe'ye yakın daireden, kadınların ise kenardan tavaf etmeleri.

Tavafın sünnetlerinin herhangi bir mazeret olmadan terk edilmesi mekruhtur. Terk edildiğinde ise herhangi bir ceza gerekmez.

d. Tavafın Yapılışı

Rükn-ü Yemani tarafından Hacerü'l-Esved hizasına gelinir. Tavafa niyet edilir. Hacerü'l- esved "Bismillahi Allahu Ekber"denilerek istilam edildikten sonra tavafa başlanır. Tavaf esnasında tekbir ve tehlil getirilir, salât ve selâm okunur.Her şavtta Hacerü'l- Esved selâmlanır. Yedi kere dönüldükten sonra Hz. İbrahim (a.s)'ın hatırasını yadetmek maksadıyla konulmuş olan Makam-ı İbrahim'in arkasında eğer orada kılmak mümkün değilse uygun bir yerde tavaf namazı kılınır. Peygamber Efendimiz, makamı İbrahim'de iki rekat namaz kılmış ve zammı sure olarak "kâfirun"ve "ihlas"surelerini okumuştur. Namazdan sonra dua edilir.

e) Tavafın Çeşitleri

Haccın rükünlerinden olan ziyaret tavafı(tavaf-ı ifaza) ndan başka farz, vacip, sünnet ve nafile olmak üzere tavaflarda vardır. Ancak hepsinin yapılışı aynıdır. Tavafların bir kısmı hac ile ilgili diğer bir kısmı ise hac ile ilgili değildir.

Hac ile ilgili olan tavaflar şunlardır: Kudüm tavafı, ziyaret tavafı, veda tavafı. Umrede yapılan tavafa ise umre tavafı denir. Bunlar ilgili yerlerde açıklanmıştır.

Hac ve umre ile ilgili olmayan tavaflar ise şunlardır:

1. Nezir tavafı. Bir kimse tavaf etmeyi nezretmiş(adamış) ise bu nezrini yerine getirmesi vaciptir. Nezri için bir zaman belirlemiş ise belirlenen zamanda yapması gerekir. Eğer zaman tayin etmemiş ise uygun bir zamanda nezrettiği tavafı yerine getirir.

2. Tahiyyetü'l-Mescid Tavafı. Bir mescide girildiğinde iki rekat tahiyyetü'l-mescid namazı kılmak sünnettir. Mescid-i Haram'a her girildiğinde ise hürmeten mescidi selamlamak için bir tavaf yapmak müstehaptır. Buna selamlama tavafı manasında tahiyyetü'l-mescid tavafı denir. Hac ve umre için yapılan tavaf bunun yerini tutar.

3. Tatavvu (Nafile) Tavafı. Mekke'de kalındığı süre içerisinde hac ve umre ile ilgili olan tavafların dışında, fırsat buldukça yapılan nâfile tavaflardır.